Graddau a bennwyd gan ganolfan yn 2021

Oherwydd Covid-19, cafodd arholiadau eu canslo am yr eildro yn 2021. Cymerodd graddau a bennwyd gan ganolfan (CDG) le'r asesiadau safonedig arferol ar gyfer cymwysterau fel TGAU a Safon Uwch yng Nghymru.

O'i gymharu â'r system arholiadau, dwy o’r agweddau allweddol ar ddull CDG oedd mwy o gyfrifoldeb i ysgolion a cholegau am raddio, a mwy o hyblygrwydd yn y dull asesu a graddio.

Roedd angen y dull CDG mewn cyd-destun anodd lle nad oedd modd cynnal arholiadau, er mwyn sicrhau bod dysgwyr yn gallu cael cymwysterau a symud ymlaen.

Ond mae'r dull hefyd yn astudiaeth achos y gallwn ddysgu ohoni. Un ffordd o ddysgu ohoni yw ceisio deall yn well safbwynt staff ysgolion a cholegau a ysgwyddodd y cyfrifoldeb a'r llwyth gwaith ychwanegol er mwyn ei gyflawni.

Pa ymchwil a gomisiynwyd gennym?

Comisiynwyd Opinion Research Services (ORS) gennym i gynnal prosiect ymchwil dau gam. Dosbarthwyd arolwg i ganolfannau drwy swyddogion arholiadau a chafwyd ychydig o dan 400 o ymatebion. Cynhaliwyd 30 o gyfweliadau manwl pellach gyda chyfranogwyr yr arolwg.

Roedd cynllun yr astudiaeth yn ansoddol ei ffocws, er mwyn casglu dirnadaethau manylach i greu dealltwriaeth o safbwynt staff canolfan. Ni chynlluniwyd yr ymchwil gennym i fod yn feintiol, i gynhyrchu ystadegau sy'n cynrychioli'r proffesiwn addysgu yng Nghymru. Mae hyn yn golygu bod angen i ni fod yn ofalus ynghylch cyffredinoli canfyddiadau'r astudiaeth hon i'r boblogaeth gyfan o athrawon yng Nghymru.

Mae'r canfyddiadau hefyd yn grynodeb o'r farn a fynegwyd gan gyfranogwyr o'u safbwynt yn gweithio mewn canolfannau. Bydd eu safbwynt yn cael ei lywio gan ystyriaethau na fyddem ni fel rheoleiddiwr yn ymwybodol ohonynt, ond mae'r gwrthwyneb hefyd yn wir. Ni fydd staff canolfan yn ymwybodol o'r holl ystyriaethau a’r cyfyngiadau dan sylw wrth weithredu system asesu genedlaethol amgen frys mewn argyfwng. Mae hyn yn cyfyngu ar ba mor derfynol y gallwn fod wrth ddefnyddio'r canfyddiadau ymchwil hyn am y casgliadau cyffredinol y gallwn eu dwyn am y dull CDG a sut y cafodd ei weithredu. Efallai y bydd gan eraill a fu’n rhan o’r broses wahanol farn a gwahanol safbwynt. A byddai angen gwahanol fathau o dystiolaeth i werthuso, er enghraifft, effaith y dull gweithredu ar ganlyniadau.

Beth wnaethon ni ei ganfod?

Gofynnwyd i'r cyfranogwyr esbonio eu dull asesu. Roedd nifer yr asesiadau a drefnwyd at ddibenion graddio yn amrywio'n sylweddol er bod yr asesiadau hyn hefyd yn debygol o fod wedi amrywio o ran hyd. Nododd rhai cyfranogwyr eu bod wedi dewis tystiolaeth ar gyfer graddio yn seiliedig ar yr hyn a fyddai, yn eu barn hwy, yn dderbyniol i'r corff dyfarnu. Roedd ymatebwyr yn tueddu i raddio ar gyfer y dysgwyr yr oeddent yn eu haddysgu a dewis sampl i gydweithiwr yn y ganolfan ei gymedroli. Dywedodd y rhan fwyaf ei bod yn hawdd cytuno ar raddau gyda chydweithwyr yn ystod safoni mewnol a'u bod yn teimlo bod hyn yn gweithredu fel proses sicrhau ansawdd effeithiol.

Lle'r oedd staff yn cydweithio â chanolfannau eraill, crybwyllodd yr ymatebwyr fanteision ychwanegol, megis cyd-ddatblygu polisïau canolfan, mabwysiadu arfer effeithiol, a magu hyder mewn graddio. Er hynny, dywedodd y cyfranogwyr nad oedd graddio gyda chanolfannau eraill yn gweithio cystal pan oedd yn cynyddu'r pwysau amser ar staff a phan nad oedd yn drefnus. 

Er i'r ymchwil dynnu sylw at rai agweddau cadarnhaol ar raddau a bennir gan ganolfan, cododd y cyfranogwyr hefyd bryderon sylfaenol gyda’r math hwn o ddull asesu, yn ogystal â rhai pryderon ynghylch gweithredu. Er enghraifft, cyfeiriodd staff canolfan at anghysondeb posibl mewn dulliau asesu a graddio ar draws canolfannau, gan arwain at annhegwch posibl i ddysgwyr. Roedd y cyfranogwyr yn tueddu i fod â mwy o hyder yn y graddau a ddyfarnwyd yn eu canolfan nag yn y graddau a ddyfarnwyd mewn canolfannau eraill. At hynny, er bod y farn am hydrinedd y broses yn gymysg, dywedodd y rhan fwyaf fod graddau a bennir gan ganolfan yn cymryd cryn dipyn o amser, yn effeithio ar eu hamser addysgu, ac ar eu lles personol. Roedd rhai beirniadaethau hefyd am agweddau ar y broses megis sicrhau ansawdd allanol, diffyg asesiadau newydd nas gwelwyd o'r blaen yn seiliedig ar yr asesiadau safonedig arferol a phrinder canllawiau a hyfforddiant neu oedi cyn eu darparu.

Beth oedd barn y cyfranogwyr am y dyfodol?

Ar ôl cael profiad o raddau a bennir gan ganolfan, roedd barn y cyfranogwyr yn amrywio o ran ymwneud â graddio yn y dyfodol y tro nesaf y caiff cymwysterau eu diwygio.

Roedd y rhan fwyaf o'r rhai a ddywedodd yr hoffent gymryd mwy o ran yn y dyfodol yn teimlo y byddai rhoi mwy o bwysiad i asesiad athrawon yn cynyddu tegwch.

Roedd y rhai a oedd yn gwrthwynebu mwy o ymwneud yn teimlo y byddai asesiadau allanol yn decach i ddysgwyr gan eu bod yn fwy diduedd ac yn fwy cyson. Maent hefyd yn dadlau bod asesiadau allanol yn fwy hylaw i athrawon a chanolfannau.

Yn gyffredinol, nid yw maint y gwahaniaeth barn yn yr astudiaeth hon yn peri syndod i ni gan ei fod yn adlewyrchu manteision ac anfanteision mwy o ymwneud gan athrawon, a'r gwahaniaeth barn sy'n bodoli ar y pwnc, yn enwedig mewn cyd-destun asesu lle mae llawer yn y fantol. Tuedda cynigwyr a gwrthwynebwyr mwy o gyfranogiad gan athrawon i grybwyll gwahanol ddadleuon tegwch ac mae ganddynt safbwyntiau gwahanol ar hydrinedd i athrawon a chanolfannau. Mae'r gwahaniaeth barn hwn yn bwysig i'w ystyried wrth feddwl am gymwysterau yn y dyfodol.

Beth rydym wedi'i gymryd o'r canfyddiadau'n gyffredinol?

Er bod hyblygrwydd y dull CDG yn hanfodol i sicrhau bod dysgwyr yn cael cymwysterau mewn cyd-destun argyfwng, mae’r canfyddiadau’n awgrymu inni fod hyblygrwydd yn arwain at effeithiau gwahanol ac weithiau negyddol sydd wedi hollti’r farn ymhlith cyfranogwyr yr ymchwil. Bu canfyddiadau'r ymchwil hwn, gan gynnwys effeithiau'r dull CDG ar athrawon ac ar amser addysgu, yn ddylanwadol yn ein dewis i sicrhau bod arholiadau'n dychwelyd yr haf hwn, yn ogystal â’r ffordd rydym wedi meddwl am gynlluniau wrth gefn. Pan fyddwn yn meddwl am ddiwygiadau tymor hwy i gymwysterau, mae'r cyd-destun yn debygol o fod yn bwysig i dderbynioldeb effeithiau dull fel graddau a bennir gan ganolfan. Mae'n debygol y byddai'r dull eithafol iawn hwn o asesu yn llai derbyniol y tu allan i gyd-destun argyfwng.

Cydnabyddiaethau

Hoffwn ddiolch i'r rhai a gymerodd ran yn yr ymchwil am eu hamser ac am y ddirnadaeth a gafwyd ganddynt. Hoffwn ddiolch hefyd i bawb a fu'n ymwneud â chyflenwi graddau cymhwyster yn 2021, gan gynnwys staff canolfannau a staff cyrff dyfarnu, am y gwaith caled i sicrhau bod ateb wedi'i ganfod i ddyfarnu cymwysterau mewn amgylchiadau anodd.

Adroddiad llawn ac adroddiad cryno.

Gan Tom Anderson, Pennaeth Ymchwil ac Ystadegau